Aggiornamenti 03/09/11: ripristinati i collegamenti rotti.
Le due serie di volumi che in quest’articolo si presentano possono essere utilissime agl’insegnanti che vogliano trovar materiale per preparare lezioni in latino su autori della letteratura latina.
Si tratta prima di tutto della collezione in 143 volumi realizzata in ūsum serēnissimī delphīnī da un manipolo di studiosi, perlopiù gesuiti, sotto la direzione di Pietro Daniele Huet (Petrus Dāniēl Huetius, Pierre-Daniel Huet, 1630-1721), per l’educazione letteraria del delfino di Francia, il figlio del re Luigi XIV. È perlopiù ingenerosa la fama che questi testi hanno ancóra persino tra persone d’alta cultura: d’essere cioè «epurati», «addomesticati», «falsati». Alcuni dei commenti, come quello del Rueo (Carolus Ruaeus, Charles De La Rue) a Virgilio, o quello del Desprez (Ludovīcus Desprez, Louis Desprez) a Orazio sono decisamente assi pregevoli e ricchissimi. Oltre al commento puntuale che illustra le opere d’ogni autore, tutti i poeti, e i prosatori più ‹difficili› (come Tacito e Apuleio) son corredati d’una parafrasi in facile prosa latina. Alcuni passi considerati più ‹scabrosi› presentano, in tale parafrasi, degli asterischi o dei puntini sospensivi, ma in genere non sono espunti nel testo. Il Valpy (Abraham John Valpy, 1787-1854) migliorò la collezione ripubblicandola in 141 volumi a partire dal 1818 sotto l’ègida del Principe Reggente d’Inghilterra (perciò l’edizione Valpy viene anche detta Regent’s edition), affidandone la curatela a George Dyer, che aggiornò i testi in più punti, e aggiunse un apparato critico (variae lēctiōnēs) e note filologiche, oltre alla Litterāria Nōtitia delle edizioni Bipontīnae. Di ogni autore della serie sono illustrate in ottimo latino la vita e le opere, con la frequente aggiunta di giudizi critici e di testimonianze antiche. Utilissimi sono anche gl’indici.
In secondo luogo presentiamo qui i 142 volumi della collezione della Bibliothēca classica Latīna sīve collēctiō auctōrum classicōrum Latīnōrum curata da Nicola Eligio Lemaire (Nīcōlāus Ēligius Lemaire, Nicolas Éloi Lemaire, 1767-1832), uno dei più brillanti conoscitori della lingua e della letteratura latina nella Francia a cavallo tra il Settecento e l’Ottocento. Nel 1810 Murat lo voleva a Napoli per sovrintendere alla riforma degli studi; ma Napoleone non permise che la Francia perdesse un così illustre rappresentante della sua cultura, e gli aumentò notevolmente lo stipendio annuale perché continuasse a ornare la patria con la sua presenza e il suo insegnamento. Luigi XVIII gli affidò l’arduo cómpito di lavorare alla creazione d’una grande e completa collezione di classici latini. L’impresa fu immensa, ma ottenne uno straordinario successo, e i volumi della collezione furono diffusi ben oltre i confini della Francia, e furono utilizzati in tutt’i Paesi d’Europa, giungendo persino in Russia e in America. Il Manzoni possedeva una copia dell’intera serie nella sua biblioteca, e ne faceva abbondante uso. I testi dei singoli autori, con copiose prefazioni in latino su vita, opere, pensiero, critica, sono accompagnati da note tratte dai migliori commentari latini umanistici e di studiosi contemporanei del Lemaire. Il figlio del fratello del Lemaire, Pierre-Auguste, pubblicò, in un Complēmentum, anche il Dē rērum nātūrā di Lucrezio, che era stato assurdamente escluso dalla serie originaria per volere del re di Francia, e contro il parere dello stesso N.-É. Lemaire.
Riportiamo, inoltre, edizioni monolingui di singole opere —scaricabili se risalenti ai secoli scorsi; come sola indicazione bibliografica se più recenti e/o ancora in commercio— preparate a uso delle scuole.
Istruzioni per lo scaricamento.
Appulejus
Aurēlius Victor, Sextus
Ausonius, Decimus Magnus
Boēthius, Anicius Mānlius Sevērīnus
Caesar, Gajus Jūlius
Catullus, Gajus Valerius
Cicerō, Mārcus Tullius
Claudiānus, Claudius
Curtius Rūfus, Quīntus
Dictys Crētēnsis Darēs Phrygius Jōsēphus Iscānus
Eutropius, Flāvius
Flōrus, Lūcius Annaeus
Gellius, Aulus
Horātius Flaccus, Quīntus
Jūstīnus, Mārcus Jūniānus
Juvenālis, Decimus Jūnius
Līvius, Titus
Lūcānus, Mārcus Annaeus
Lūcrētius Cārus, Titus
Mānīlius, Mārcus
Mārtiālis, Mārcus Valerius
Nepōs, Cornēlius
Ovidius Nāsō, Pūblius
Panēgyricī veterēs
Persius Flaccus, Aulus
Phaedrus
Plautus, Titus Maccius
- Bibliothēca classica Latīna
- Volūmen prīmum
- Volūmen secundum
- Volūmen tertium
- Volūmen quārtum [l’ordine delle pagine è invertito]
- Scrīptōrēs Latīnī in ūsum delphīnī
- Volūmen prīmum
- Volūmen secundum
- Volūmen tertium
- Volūmen quārtum
- Volūmen quīntum
- Mahoney, A.: Plautus – Amphitryō, Focus Publishing, Newburyport 2004
- Plautī Asināria cum commentāriō exēgēticō ēdidit F. Bertini; Pars altera: commentārium et indicēs; Università di Genova, Facoltà di Lettere, Istituto di Filologia Classica e Medioevale, [1968?]
- M. Attiī Plautī Aululāria; ad recentiōrēs ēditiōnēs exēgit, animadversiōnibus auxit et scholasticīs praelēctiōnibus accommodāvit Thomās Vallaurius; Sēlēcta ex Latīnīs scrīptōribus in ūsum scholārum, volūmen I; ēditiō quīnta, Officīna Salesiāna, Augustae Taurīnōrum MDCCCLXXXIV
- T. Macciī Plautī Captīvī, dē textū Gulielmī M. Lindsay criticō sūmpta, interpretātiōneque Jacōbī Operāriī notīsque Iōannis F. Kobler aucta, ad colloquia discipulōrum prōmovenda; Pontificium Īnstitūtum Altiōris Latīnitātis – Bibliothēca «Veterum Sapientia», seriēs B: commentāria; Rōmae MCMLXX, apud cūstōdiam librāriam Pontificiī Athēnaeī Salesiānī
- M. Attiī Plautī Trinumus; ad recentiōrēs ēditiōnēs exēgit, animadversiōnibus auxit et scholasticīs praelēctiōnibus accommodāvit Thomās Vallaurius; ex Officīnā Rēgiā, Augustae Taurīnōrum MDCCCLV
Plīnius Caecilius Secundus, Gajus [Plīnius minor]
Plīnius Secundus, Gajus [Plīnius major]
Poētae Latīnī minōrēs
Pompejus Fēstus, Sextus Verrius Flaccus, Mārcus
Propertius, Sextus Aurēlius
Prūdentius Clēmēns, Aurēlius
Quīntīliānus, Mārcus Fabius
Sallustius Crispus, Gajus
Seneca, Lūcius Annaeus
Sīlius Italicus, Gajus
Stātius, Pūblius Pāpinius
Suētōnius Tranquīllus, Gajus
Tacitus, Gajus Cornēlius
Terentius Āfer, Pūblius
Tibullus, Albius
Valerius Flaccus, Gajus
Valerius Māximus
Vellejus Paterculus, Gajus
Vergilius Marō, Pūblius
Appendīcēs [cōnspectūs omnium volūminum continentēs]
Collegamenti: The Latin Library: Carolī Ruaeī Argūmentum Aenēidos cum XII librōrum argumentīs. John P. Piazza, Ad ūsum delphīnī editions of Latin authors.
|